Ipinapahayag ng Pambansang Konseho ng Katutubong Mamamayan ng Pilipinas (PKKMP) na hindi nito tinututulan ang legal na mandato ng National Commission on Indigenous Peoples (NCIP) at ang paglalaan ng sapat na badyet para sa kapakanan ng Indigenous Cultural Communities at Indigenous Peoples.
Kinikilala ng PKKMP na may kakayahan at pananagutan ang Pamahalaan ng Pilipinas na tugunan ang pangangailangan ng mga Katutubong Pamayanan. Subalit ang pondo, kapangyarihan at posisyon sa pamahalaan ay may kaakibat na malinaw na tungkulin, limitasyon at pananagutan.
Ang pangunahing usapin ay kung ang mga nakatalaga—mula pambansang tanggapan, rehiyon at lalawigan hanggang sa mga community service center—ay tunay, malinaw at epektibong gumaganap sa kanilang mga tungkuling itinatadhana ng Republic Act No. 8371 o Indigenous Peoples’ Rights Act.
Hindi maaaring gawing pangkalahatang dahilan ang kakulangan ng pondo upang hindi maisagawa ang mga pangunahing obligasyon ng isang lingkod-bayan. Kung kulang ang badyet, tungkulin ng mga namamahala na magpakita ng malinaw na datos, accomplishment report, audit trail at kongkretong panukala upang maipaliwanag kung aling serbisyo ang hindi naisagawa at kung magkano ang kinakailangang pondo.
Hindi rin nararapat na lahat ng pangangailangan ng mga Katutubo ay iatang lamang sa NCIP. May tiyak na mandato at limitasyon ang bawat ahensiya:
• Ang NCIP ay may pangunahing tungkulin sa pagkilala at pagprotekta sa mga karapatan ng ICCs/IPs sa ilalim ng IPRA;
• Ang Komisyon sa Wikang Filipino at iba pang kaugnay na institusyon ay maaaring katuwang sa pangangalaga at pagpapaunlad ng mga katutubong wika;
• Ang National Commission for Culture and the Arts at National Museum of the Philippines ay may mga tungkulin kaugnay ng kultura, pamana at dokumentasyon;
• Ang DA, DENR, DAR, DOH, DOST, DepEd, CHED, DSWD, TESDA at iba pang ahensiya ay may kani-kaniyang mandatong maaaring tumugon sa agrikultura, lupain, kalusugan, teknolohiya, edukasyon, kabuhayan at serbisyong panlipunan;
• Ang mga LGU ay may mahalagang pananagutan sa paghahatid ng serbisyo sa kanilang nasasakupan; at
• Ang mga lehitimong Indigenous Peoples Organizations ay maaaring maging katuwang sa pagpaplano, pagpapatupad at pagsubaybay sa mga programa.
Dahil dito, nananawagan ang PKKMP para sa isang malaya, transparent at participatory performance and financial audit ng NCIP—mula Central Office hanggang sa mga tanggapan sa rehiyon, lalawigan at pamayanan.
Layunin ng audit na sagutin ang mahahalagang tanong:
1. Saan inilaan at aktuwal na ginamit ang badyet para sa ICCs/IPs?
2. Aling programa at serbisyo ang naipatupad, naantala o hindi naisagawa?
3. Sino ang mga opisyal na may pananagutan sa bawat programa, desisyon at pagkukulang?
4. Nasunod ba ang IPRA, FPIC Guidelines, mga panuntunan sa procurement at iba pang umiiral na batas?
5. Nakarating ba sa mga pamayanan ang serbisyong ipinangako at pinondohan?
6. May sapat bang koordinasyon sa ibang ahensiya, LGU at lehitimong IPO?
7. Ang pagpili ba ng mga kinatawan at resource persons ay nagmula sa tunay na pasya ng pamayanan?
Ang audit at pagsusuri ay hindi dapat limitado sa papeles at ulat ng mga opisina. Dapat itong magkaroon ng direktang partisipasyon ng mga Katutubong Pamayanan sa Luzon, Visayas at Mindanao.
Dapat ding kilalanin bilang resource persons ang mga tradisyonal na lider, elders, kababaihan, kabataan, clan representatives, customary-law holders, Indigenous Political Structures at lehitimong IPOs. Hindi sapat na IPMR lamang ang palaging magsalita para sa buong pamayanan—lalo na kung ang proseso ng kanilang pagkilala o organisasyon ay pinagtatalunan.
Ang pamayanan mismo ang dapat magkaroon ng pagkakataong magpatunay kung sino ang kanilang tunay na kinatawan, ayon sa kanilang sariling kultura, tradisyon at consensus-building process. Ang NCIP ay dapat magsilbing tagapagpadaloy at tagapagtanggol ng karapatan, hindi tagapili o tagalikha ng lider para sa komunidad.
PANININDIGAN NG PKKMP
Ang PKKMP ay kakampi ng Pamahalaan sa matapat na pagpapatupad ng Saligang Batas, IPRA at mga batas na nagpoprotekta sa Katutubong Pamayanan.
Hindi namin hinihinging alisin ang pondong nakalaan para sa mga Katutubo. Sa halip, hinihiling naming:
• tiyaking nakararating ang pondo at serbisyo sa tunay na benepisyaryo;
• malinaw na ipatupad ang limitasyon at saklaw ng mandato ng NCIP;
• palakasin ang koordinasyon sa ibang ahensiya, LGU at IPO;
• isailalim sa wastong audit at imbestigasyon ang mga programang hindi malinaw ang resulta;
• bigyan ng direktang tinig ang bawat apektadong pamayanan; at
• panagutin, sa pamamagitan ng due process at sapat na ebidensiya, ang sinumang mapatutunayang nagpabaya, lumabag o hindi tumupad sa tungkulin.
Ang Article XI, Section 1 ng 1987 Constitution ay nagpapaalala na ang public office ay isang public trust. Ang mga lingkod-bayan ay dapat maging accountable sa sambayanan at maglingkod nang may pananagutan, integridad, katapatan at kahusayan.
Samantala, kinikilala ng Article II, Section 22 ng Saligang Batas ang mga karapatan ng mga Indigenous Cultural Communities, at pinagtitibay ng RA 8371 ang obligasyon ng Estado na igalang at protektahan ang kanilang ancestral domains, kultura, sariling institusyon at karapatang magpasya.
Hindi sapat ang pagkakaroon ng ahensiya, opisina, titulo at badyet. Ang tunay na sukatan ay kung nararamdaman ba ng Katutubong Pamayanan ang serbisyo, proteksiyon at katarungang ipinangako ng batas.
Ang pondo para sa Katutubo ay dapat mapunta sa Katutubo. Ang boses ng pamayanan ay dapat magmula sa pamayanan. At ang bawat may tungkulin ay dapat handang magpaliwanag at managot.
PAGLILINGKOD, HINDI PAGHAHARI.
PAKIKIPAG-UGNAYAN, HINDI PAGKONTROL.
PANANAGUTAN, TRANSPARENCY AT TUNAY NA PARTISIPASYON NG PAMAYANAN.
Inilabas ng:
DATO BINALAN HANAS
Pangulo
Pambansang Konseho ng Katutubong Mamamayan ng Pilipinas (PKKMP)
Para sa kapakanan, dignidad at karapatan ng mga Katutubong Pamayanan sa Luzon, Visayas at Mindanao.
